Diamond ERA: polska nauka w centrum europejskiej debaty o otwartej komunikacji badawczej

Na początku grudnia 2025 roku Bruksela stała się miejscem intensywnej debaty o przyszłości otwartej nauki w Europie. Konferencja „Diamond ERA: Fostering Openness in the European Research Area”, zorganizowana przez Biuro PolSCA Polskiej Akademii Nauk w Brukseli oraz Centrum Humanistyki Cyfrowej Instytutu Badań Literackich PAN, we współpracy z Komitetem Nauk o Literaturze PAN i infrastrukturą badawczą OPERAS zgromadziła przedstawicieli instytucji unijnych, środowiska akademickiego, grantodawców, bibliotek oraz europejskich infrastruktur badawczych.

Moment wydarzenia nie był przypadkowy. Konferencja odbyła się w kluczowym okresie prac nad przyszłym ERA Act oraz nowym programem ramowym UE, tworząc realne „okno polityczne” dla wzmocnienia pozycji Diamentowego Otwartego Dostępu (Diamond Open Access) jako trwałego elementu europejskiego systemu badań i innowacji.

Dyplomacja naukowa w praktyce

Wydarzenie miało wyraźny wymiar dyplomacji naukowej. Dzień przed konferencją odbyło się zamknięte spotkanie ekspertów z europosłami, podczas którego zaprezentowano rekomendacje dotyczące otwartej nauki, suwerenności danych oraz roli publicznych infrastruktur badawczych. W tym celu organizatorzy przedłożyli decydentom dokument zatytułowany „Rebuilding Trust in Science through Equitable Publishing”.

Sama konferencja miała miejsce w siedzibie Stałego Przedstawicielstwa RP przy UE, co podkreśliło aktywną rolę Polski w europejskiej debacie o przyszłości komunikacji naukowej. Podsumowanie wydarzenia zapewniła p. Magdalena Kula, attaché ds. badań w Stałym Przedstawicielstwie RP przy Unii Europejskiej, która m.in. potwierdziła gotowość MNiSW do rozpoczęcia negocjacji w sprawie goszczenia infrastruktury OPERAS ERIC w Polsce, co stanowiłoby historyczny krok w rozwoju polskiej nauki.

Dlaczego Diamond Open Access?

Merytoryczna część konferencji pokazała, że Diamond Open Access (via UNESCO) to nie tylko alternatywa wobec komercyjnych modeli publikowania, lecz spójna odpowiedź na strukturalne wyzwania europejskiej nauki. Eksperci zwracali uwagę, że model oparty na wysokich opłatach za publikację pogłębia nierówności między instytucjami i państwami członkowskimi, przenosząc ciężar finansowy z czytelników na autorów.

Model diamentowy – zarządzany przez społeczność akademicką i oparty na publicznych infrastrukturach – został przedstawiony jako rozwiązanie sprzyjające:

• równości w dostępie do publikowania,
• wielojęzyczności i biblioróżnorodności, kluczowej zwłaszcza dla nauk humanistycznych i społecznych,
• suwerenności danych i infrastruktury, istotnej także w kontekście rozwoju europejskiej sztucznej inteligencji,
• oraz odbudowie zaufania do nauki, poprzez wzmocnienie kontroli jakości i transparentności procesów wydawniczych.

Od polityki do wdrożeń

Konferencja miała charakter wyraźnie „od wizji do wdrożenia”. Obok debat politycznych zaprezentowano działające już w Europie i w Polsce modele diamentowego publikowania: platformy uniwersyteckie, wydawnictwa monograficzne, inicjatywy scholar-led oraz zaplecze technologiczne rozwijane m.in. w ramach OPERAS Innovation Lab.

Szczególną uwagę poświęcono European Diamond Capacity Hub (EDCH), nowemu mechanizmowi koordynacji i profesjonalizacji sektora Diamond OA w Europie. Podkreślano rolę standardów jakości (DOAS – Diamond Open Access Standard), szkoleń oraz krajowych centrów kompetencji, w których OPERAS-PL, koordynowany przez IBL PAN, ma odegrać kluczową rolę.

Finalne podsumowanie konferencji, wraz z dostępem do pełnej agendy wydarzenia oraz wszystkich wygłoszonych prelekcji znajduje się TUTAJ.

Rola Polskiej Akademii Nauk

Konferencja Diamond ERA potwierdziła wiodącą rolę struktur PAN w łączeniu ekspertyzy naukowej z aktywną obecnością w europejskich procesach decyzyjnych. Biuro PolSCA PAN zapewniło zaplecze dyplomatyczne i dialog z instytucjami UE, natomiast Centrum Humanistyki Cyfrowej IBL PAN zaplecze merytoryczne i infrastrukturalne, oparte na wieloletnim zaangażowaniu w rozwój OPERAS i otwartej komunikacji naukowej.

Wspólne działania pokazały, że Polska Akademia Nauk nie tylko reaguje na europejskie polityki, lecz aktywnie współtworzy kierunki rozwoju otwartej nauki w Europie. Konferencja w Brukseli była ważnym krokiem w budowaniu długofalowej obecności Polski w centrum debaty o przyszłości Europejskiej Przestrzeni Badawczej.

Wydarzenie zostało zrealizowane dzięki dofinansowaniu ze środków Polskiej Akademii Nauk pozyskanych w ramach Programu „Otwarta Nauka” – programu wsparcia działań z zakresu upowszechniania i promocji nauki, w tym organizacji konferencji naukowych zwiększających zasięg i widoczność polskich badaczy i instytucji na arenie międzynarodowej.