Naukowe osiągnięcia nagrodzone przez Prezesa Rady Ministrów: prof. Antoni Rogalski i prof. Marcin Nowotny

Nagrody Prezesa Rady Ministrów to jedno z najważniejszych wyróżnień naukowych w Polsce. W 2024 roku laureatami zostali prof. Antoni Rogalski za pionierskie badania w dziedzinie optoelektroniki oraz prof. Marcin Nowotny za przełomowe odkrycia w biologii molekularnej. Ich dokonania mają zarówno fundamentalne znaczenie, jak i praktyczne zastosowania.

Nowatorskie badania w optoelektronice – prof. Antoni Rogalski

Kandydatura profesora Antoniego Rogalskiego do Nagrody Premiera, została zgłoszona przez Wojskową Akademię Techniczną, a rekomendacja złożona była przez prof. dr. hab. Łukasza Marciniaka. Nagroda Premiera podkreśla istotę dorobku naukowego prof. Rogalskiego, a także jego pionierski wkład w opis i zrozumienie procesów interakcji promieniowania elektromagnetycznego ze strukturami kwantowymi umożliwiający projektowanie i konstrukcję detektorów promieniowania, pracujących w szerokim zakresie spektralnym oraz za prace wdrożeniowe, w praktyczny sposób wykorzystujące opracowane rozwiązania.

– Nagroda Premiera sprawia mi dużo satysfakcji, pomimo że uprzednio otrzymałem wiele innych wyróżnień związanych z działalnością naukowo-wdrożeniową – m.in. nagrodę Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej w 1997 roku. Nagrodę Premiera przyznano mi po ponad pięćdziesięciu latach aktywności naukowej – mówi prof. Antoni Rogalski.

Prof. Rogalski jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych badaczy na świecie w zakresie nowatorskich badań kwantowych struktur detekcyjnych promieniowania elektromagnetycznego w szerokim zakresie widma – od zakresu ultrafioletowego do zakresu terahercowego. Prace w tym zakresie prowadzone dotyczą:

• • fotodiod z supersieci II-iego typu z InAs/GaSb i InAs/InAsSb,

• • detektorów z kropek kwantowych, i

• • alternatywnych do grafenu, dwuwymiarowych materiałów (głównie opartych o chalkogenidki metali przejściowych typu MoS2, MoTe2, i.t.p.).

Niezmiernie istotnym aspektem działalności naukowej prof. A. Rogalskiego jest jego przekonanie o służebnym, aplikacyjnym znaczeniu badań w naukach technicznych:

– Jestem głęboko przekonany, że badania w naukach technicznych powinny służyć aplikacjom. Dlatego już od ponad trzydziestu lat mój zespół ściśle współpracuje z Vigo System S.A., która wdraża zaawansowane przyrządy optoelektroniczne. Spółka jest dobrze rozpoznawalna na globalnym rynku komercyjnym detektorów podczerwieni. Jak na polskie warunki, uważam to jako wyjątkowy przykład współpracy akademickiego zespołu naukowego z firmą wdrożeniową zaawansowanych przyrządów optoelektronicznych – komentuje prof. Rogalski.

Prof. Antoni Rogalski, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, z wyboru Dziekan IV Wydziału PAN i członek Prezydium PAN w latach 2015–2022, jest absolwentem kierunku fizyka techniczna WAT z 1972 roku.

Dorobek naukowy prof. Rogalskiego wyróżnia się w polskim środowisku akademickim, czego dowodem jest 1. pozycja w Polsce (2047. w świecie) w rankingu TOP 25 za ubiegły rok i trzecia wśród żyjących Polaków z polską afiliacją uwzględniająca całą karierę – pozycja 7214. w świecie.

Za wybitne osiągnięcia naukowe w dziedzinie optoelektroniki półprzewodnikowej Profesor został wyróżniony w 1995 roku tytułem Fellow światowej organizacji The International Society for Optical Engineering, Bellingham (USA). W 1997 został laureatem Nagrody Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk technicznych, w 2006 uzyskał Nagrodę Polskiej Sekcji SPIE im. M. Pluty, a w 2008 roku Nagrodę Ministra Obrony Narodowej. W późniejszym okresie był wielokrotnie wyróżniany między innymi Nagrodą Ministra Obrony Narodowej za osiągnięcie naukowe (2008), za całokształt działalności naukowej (2014), nagrodą I-szego stopnia za najlepszą pracę naukową i wdrożenie z zakresu obronności (2017) i nagrodą naukową Prezesa PAN (2017). W 2010 roku został wpisany do Złotej Księgi Dokonań Wojskowej Akademii Technicznej.

W latach od 2015 do 2023 roku (dwie kadencje) był członkiem Zespołu ds. Nagród Prezesa Rady Ministrów. W 2022 roku został odznaczony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Więcej szczegółowych informacji o działalności naukowej prof. A. Rogalskiego można znaleźć na stronie internetowej antonirogalski.com.

Przełomowe badania w biologii molekularnej – prof. Marcin Nowotny

– Bardzo się cieszę z tej nagrody i jestem wdzięczny kapitule za docenienie naszych wieloletnich badań. Obejmują one serię publikacji opisujących badania nad bakteryjnymi i wirusowymi systemami przetwarzania kwasów nukleinowych – DNA i RNA, będących nośnikami informacji genetycznej. Odkryliśmy między innymi elementy mechanizmów obronnych bakterii przed fagami oraz procesów namnażania wirusów i transpozonów, zwanych także skaczącymi genami. Co istotne, zidentyfikowaliśmy nowe sposoby rozpoznawania kwasów nukleinowych, opierające się na odkształcaniu RNA i DNA przez białka. Serdecznie dziękuję członkom naszego zespołu za ich wkład w te badania – powiedział prof. Marcin Nowotny.

Nagrodzone osiągnięcia zostały opisane w ośmiu pracach eksperymentalnych, opublikowanych w latach 2017–2024, w których prof. Marcin Nowotny pełnił rolę autora korespondencyjnego. Artykuły ukazały się w prestiżowych czasopismach naukowych: Molecular Cell, Nature Communications, Nucleic Acids Research, Nature Structural and Molecular Biology, Journal of  Virology oraz Journal of Biological Chemistry. Część badań została przeprowadzona w ramach współpracy międzynarodowej, między innymi z wiodącymi ośrodkami badawczymi: Cornell University (USA), Uniwersytet w Lund (Szwecja) oraz Instytut Biofizyki Czeskiej Akademii Nauk.

Wyróżnione badania koncentrują się na zrozumieniu nowych mechanizmów na poziomie atomowym, dzięki którym białka rozpoznają i przetwarzają kwasy nukleinowe. Eksperymenty przeprowadzono z wykorzystaniem nowoczesnych metod biologii strukturalnej – krystalografii białek oraz techniki Cryo-EM, którą zespół prof. Nowotnego wdrożył do swoich badań jako jeden z pierwszych w Polsce. Publikacje obejmują odkrycia, które niosą znaczący i oryginalny wkład w zrozumienie procesów odczytywania informacji genetycznej, a badane systemy białkowe mają potencjał aplikacyjny o innowacyjnym znaczeniu.

Prof. Marcin Nowotny kieruje Laboratorium Struktury Białka w Międzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie.