Długoszyi gad sprzed 240 mln lat. Wyjątkowe odkrycie naukowców PAN w Miedarach

Nawet siedem metrów długości, szyja stanowiąca około połowy ciała i polowanie z zasadzki w płytkich wodach – tak wyglądał Tanystropheus conspicuus, niezwykły gad żyjący około 240 mln lat temu. Szczątki co najmniej 20 osobników odkryte w Miedarach na Górnym Śląsku pozwoliły dr. Adamowi Rytlowi z Instytutu Paleobiologii PAN szczegółowo zrekonstruować anatomię i tryb życia tego zwierzęcia. To najbogatsze znane na świecie stanowisko ze szczątkami tanystrofów.

Trias był czasem gwałtownego różnicowania się gadów. Po wielkim wymieraniu na granicy permu i triasu archozauromorfy przybrały wiele niezwykłych form i zajęły różnorodne środowiska. Jedną z najbardziej osobliwych grup były tanystrofy – gady wyróżniające się wyjątkowo długą szyją.

W przeciwieństwie do innych długoszyich gadów Tanystropheus nie miał dużej liczby kręgów szyjnych. Zamiast tego poszczególne kręgi były niezwykle wydłużone. Wraz z długimi, przypominającymi pręty żebrami szyjnymi tworzyły konstrukcję niespotykaną u innych kręgowców. Nietypowa anatomia zwierzęcia przez ponad sto lat stanowiła zagadkę dla badaczy.

Miedary zmieniają wiedzę o tanystrofach

Problemem w poznaniu biologii tych zwierząt był dotąd przede wszystkim materiał kopalny. Najlepiej zachowane szkielety znane m.in. z Monte San Giorgio na pograniczu Szwajcarii i Włoch były spłaszczone w procesach geologicznych, co ograniczało możliwości szczegółowego badania ich anatomii.

Sytuację zmieniły odkrycia w Miedarach w powiecie tarnogórskim. Od 2014 r. wykopaliska prowadzą tam naukowcy z Instytutu Paleobiologii PAN i Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Stanowisko dostarczyło wyjątkowo licznych, a przy tym trójwymiarowo zachowanych szczątków Tanystropheus conspicuus.

W Miedarach odkryto szczątki co najmniej 20 osobników, zarówno pojedyncze kości zachowane w trzech wymiarach, jak i fragmenty szkieletów pozostające w układzie anatomicznym. Łącznie pozwalają one odtworzyć niemal cały szkielet zwierzęcia. Wśród znalezisk znalazły się również pierwsze jednoznacznie zidentyfikowane szczątki czaszki T. conspicuus.

Skala znaleziska jest wyjątkowa. Jak wyjaśniał PAP dr Adam Rytel, z różnych stanowisk znanych jest około tysiąca pojedynczych kości i zębów przypisywanych temu gatunkowi, przy czym zdecydowana większość nowego materiału pochodzi właśnie z Miedar. Badacz ocenia, że stanowisko zawiera szczątki przynajmniej 25 osobników. Dla porównania, w ciągu około 200 lat badań na około 60 stanowiskach w Niemczech znaleziono około 200 kości tanystrofów.

W Miedarach znaleziono przy tym szczątki zwierząt w różnym wieku i różnej wielkości – od młodych osobników mierzących około metra po dorosłe osiągające nawet siedem metrów. Najmniejsze odnalezione kręgi szyjne mają około 5 cm długości, największe – około 40 cm.

Siedmiometrowy drapieżnik z zasadzki

Tak bogaty materiał pozwolił nie tylko znacznie dokładniej odtworzyć anatomię Tanystropheus conspicuus, ale również odpowiedzieć na pytania o jego środowisko i sposób życia.

Badania potwierdzają, że był to gad wodny i drapieżnik polujący z zasadzki. Zamieszkiwał przede wszystkim płytkie wody w pobliżu brzegu. Prawdopodobnie żywił się głównie rybami, choć jego zdobyczą mogły być również głowonogi i inne zwierzęta wodne. Największe osobniki mogły osiągać około siedmiu metrów długości, co czyniło T. conspicuus jednym z najdłuższych gadów środkowego triasu.

Około 240 mln lat temu obszar dzisiejszych Miedar wyglądał zupełnie inaczej niż obecnie. Panował tam klimat tropikalny, a teren znajdował się w przybrzeżnej części morza. Analiza sposobu nagromadzenia szczątków wskazuje, że kości mogły być przemieszczane i gromadzone na dnie przez prądy wywoływane sztormami. Dzięki specyfice osadów i sposobowi zachowania skamieniałości Miedary są dziś szczególnie cennym źródłem informacji o środowisku życia tanystrofów.

Niektóre z odkrytych osobników były bardzo duże i nosiły ślady zmian związanych prawdopodobnie z zaawansowanym wiekiem – m.in. nietypowych zrostów kości i zmian chorobowych. Dr Adam Rytel żartobliwie określa dlatego stanowisko w Miedarach mianem „geriatrycznego jeziorka” tanystrofów.

Badania w Miedarach trwają. Stanowisko dostarcza szczątków nie tylko tanystrofów, lecz także wielu innych gadów, płazów i ryb, tworząc niezwykle bogaty zapis ekosystemu sprzed około 240 mln lat.

Powrót „Palaeontologia Polonica”

Wyniki badań dr. Adama Rytla z Instytutu Paleobiologii PAN zostały przedstawione w obszernej, 74-stronicowej pracy „Tanystropheus still conspicuous—an osteological redescription of the first tanystropheid”.

Publikacja ma także szczególne znaczenie wydawnicze. Po dziesięcioletniej przerwie powraca „Palaeontologia Polonica” – seria naukowa ukazująca się od 1929 r., a od 1955 r. wydawana przez Instytut Paleobiologii PAN. W nowej formule „Palaeontologia Polonica” ukazuje się jako suplement do czasopisma „Acta Palaeontologica Polonica”.

Publikacja

Rytel, A. 2026. Tanystropheus still conspicuous—an osteological redescription of the first tanystropheid. „Palaeontologia Polonica” 68: 1–74, Supplement to „Acta Palaeontologica Polonica” 71 (3). DOI: 10.4202/app.01314.2025.

Rekonstrukcja przyżyciowa Tanystropheus (autor: Marcin Ambrozik)

Rekonstrukcja szkieletu dużego osobnika Tanystropheus conspicuus (autor: Adam Rytel)