Komitety PAN – demokratyczna reprezentacja środowiska naukowego i zaplecze eksperckie państwa

Komitety Polskiej Akademii Nauk od ponad siedemdziesięciu lat stanowią trwały fundament integracji środowiska naukowego w Polsce. Powołane wraz z utworzeniem Akademii, nieprzerwanie pełnią funkcję reprezentacji poszczególnych dyscyplin oraz forum merytorycznej debaty nad najważniejszymi wyzwaniami badawczymi i społecznymi. Członkostwo w komitecie jest traktowane jako wyróżnik dorobku naukowego i organizacyjnego, a sama działalność ma charakter społeczny – realizowana jest pro publico bono.

Trzy filary: komitety naukowe, problemowe i narodowe

Struktura komitetów PAN obejmuje trzy zasadnicze grupy:

• komitety naukowe – najliczniejsze, afiliowane przy wydziałach PAN, odpowiadające za rozwój i integrację określonych dyscyplin oraz subdyscyplin;
• komitety problemowe – powoływane przez Prezydium PAN (lub przy wydziałach) do realizacji zadań o szczególnym znaczeniu poznawczym, społecznym bądź gospodarczym, często o charakterze interdyscyplinarnym;
• komitety narodowe – zapewniające reprezentację polskiej nauki w międzynarodowych organizacjach naukowych oraz rozwijające współpracę zagraniczną.

Komitety naukowe są jedyną w Polsce demokratycznie wyłanianą reprezentacją środowiska naukowego w obrębie poszczególnych subdyscyplin. W wyborach uczestniczą samodzielni pracownicy nauki – profesorowie i doktorzy habilitowani. Każdy komitet liczy trzydziestu członków wybranych w głosowaniu, a jego skład może zostać uzupełniony o dodatkowych specjalistów. W pracach komitetów uczestniczą także członkowie PAN oraz – w określonych przypadkach – eksperci spoza środowiska akademickiego.

Skala działalności komitetów naukowych w 2025 roku

Rok 2025 potwierdził znaczenie komitetów jako aktywnego i odpowiedzialnego zaplecza eksperckiego państwa.

Z wydziałami PAN współpracowało 71 komitetów naukowych. W ramach działalności statutowej:

• przeprowadzono 394 zebrania prezydiów i posiedzenia plenarne,
• odbyło się 540 spotkań komisji, zespołów i sekcji działających w strukturach komitetów,
• zorganizowano lub współorganizowano 77 konferencji naukowych,
• przygotowano 64 ekspertyzy, opinie i stanowiska, w tym liczne dotyczące projektów aktów prawnych,
• wydano 29 wydawnictw zwartych, 48 ciągłych oraz 5 innych publikacji.

Komitety naukowe skupiają 2546 członków, w tym 329 członków PAN, a całkowita liczba osób zaangażowanych w ich prace – wraz z zespołami i komisjami – przekracza 3,5 tysiąca.

Komitety problemowe – odpowiedź na wyzwania współczesności

W 2025 roku działało 12 komitetów problemowych i rad przy Prezydium PAN oraz 2 komitety problemowe przy Wydziale I Nauk Humanistycznych i Społecznych PAN. Ich zadaniem jest podejmowanie zagadnień wymagających pogłębionej refleksji eksperckiej.

Wśród najważniejszych opracowań minionego roku znalazły się m.in.:

• ekspertyza Komitetu Badań nad Migracjami PAN „Zdrowie psychiczne oraz dobrostan migrantów i migrantek w Polsce”,
• raport Komitetu Nauk o Wodzie i Gospodarki Wodnej PAN sporządzony na zlecenie Prezesa Rady Ministrów, dotyczący długofalowych strategii wzmacniania odporności społeczeństwa i infrastruktury na skutki powodzi w zlewni Górnej Odry.

Komitety problemowe przeprowadziły łącznie 65 zebrań prezydiów i posiedzeń plenarnych oraz 50 posiedzeń komisji i zespołów, przygotowując 56 ekspertyz, opinii i stanowisk oraz organizując 14 konferencji.

Komitety narodowe – obecność Polski w nauce światowej

W 2025 roku funkcjonowało 10 komitetów narodowych (6 przy Prezydium PAN, 1 przy Wydziale I, 3 przy Wydziale IV), współpracujących z 10 międzynarodowymi organizacjami naukowymi. Ponadto 29 komitetom naukowym i problemowym powierzono funkcje komitetów narodowych wobec 47 organizacji międzynarodowych.

Komitety narodowe uczestniczyły w pracach blisko 60 gremiów międzynarodowych, opiniowały programy badawcze i zapewniały Polsce realny udział w kształtowaniu kierunków światowej nauki. To działalność często niedostrzegalna w przestrzeni publicznej, lecz o fundamentalnym znaczeniu dla pozycji polskich uczonych.

Autonomia i odpowiedzialność

Komitety PAN działają w sposób autonomiczny. Same określają częstotliwość i formy pracy, powołują zespoły oraz komisje, przyznają nagrody, organizują konferencje i prowadzą działalność wydawniczą. Akademia zapewnia obsługę administracyjną i organizacyjną, w tym system wyborczy, lecz nie ingeruje w merytoryczny zakres ich aktywności.

Od początku istnienia sieci komitetów ich rola ekspercka pozostaje niezmienna: diagnozowanie stanu nauki w Polsce, wskazywanie nowych, społecznie i gospodarczo istotnych kierunków badań oraz opiniowanie kluczowych rozwiązań legislacyjnych. Trudno wyobrazić sobie odpowiedzialną politykę naukową państwa bez tego zaplecza.

O znaczeniu komitetów jako możliwie najlepszego korpusu ekspertów, wyłanianego w demokratycznych wyborach przez samo środowisko naukowe, pisze w swoim artykule pt. „Komitety naukowe to możliwie najlepszy korpus ekspertów” pierwszy wiceprezes PAN, prof. Aleksander Welfe. Jego refleksja stanowi ważne uzupełnienie obrazu komitetów jako struktur służących nie tyle samej Akademii, ile całemu środowisku naukowemu i państwu.