Nauka dla przyszłości – nowa strategia rozwoju badań naukowych w Polsce
Polska Akademia Nauk przedstawiła kompleksową propozycję długoterminowej strategii rozwoju badań naukowych. Dokument, opracowany przez ekspertów, diagnozuje obecny kryzys systemu nauki i wskazuje pięć filarów niezbędnych reform. Celem jest budowa efektywnego, transparentnego i projakościowego modelu wspierającego rozwój Polski w wymiarze gospodarczym, społecznym i kulturowym.
Diagnoza: nauka w systemowym kryzysie
Obecny system nauki w Polsce wymaga gruntownej przebudowy. Jego słabość przejawia się w nadmiernej biurokracji, braku przejrzystości, nieskutecznym systemie ewaluacji oraz nieczytelnym i niesprawiedliwym modelu finansowania. Młodzi badacze trafiają na bariery strukturalne, a doświadczeni naukowcy – zamiast tworzyć – muszą koncentrować się na spełnianiu rosnących wymogów formalnych. W rezultacie, nie wykorzystujemy w pełni naszego potencjału intelektualnego.
Jak podkreślają autorzy dokumentu, przy braku zdecydowanych działań Polska pozostanie peryferyjnym uczestnikiem światowego obiegu naukowego. Co więcej, aktualna sytuacja zagraża nie tylko rozwojowi gospodarczemu, ale także fundamentom demokratycznego społeczeństwa.
Pięć filarów niezbędnej zmiany
Strategia rozwoju nauki opiera się na pięciu kluczowych filarach. Każdy z nich odpowiada na istotny problem i zawiera konkretne rekomendacje:
1. Ewaluacja oparta na ekspertyzie
Zamiast punktowego systemu ocen, dokument proponuje dwuetapowy model ekspercki, dostosowany do specyfiki dyscyplin. Jednostki naukowe mają być dzielone na trzy grupy (A, B, C), z czego tylko grupa A byłaby oceniana w drugim etapie przez międzynarodowych ekspertów.
2. Przejrzysty system finansowania
Dwa główne źródła to: stabilna, dwuskładnikowa subwencja (liczba N i wynik ewaluacji) oraz uproszczone granty badawcze. Powstać ma również Agencja ds. Inwestycji i Infrastruktury Badawczej, odpowiedzialna za strategiczne inwestycje i koordynację aparatury badawczej.
3. Systemowa komercjalizacja
Strategia przewiduje powołanie Agencji Komercjalizacji Badań, kierowanej przez ekspertów rynkowych, oraz wprowadzenie dwóch typów grantów: strategicznych (high risk – high gain) i prorozwojowych (dla krajowych przedsiębiorstw).
4. Społeczna rola uczelni
Dokument przewiduje m.in. zakorzenienie uczelni w społecznościach lokalnych. Proponuje się rozwój systemu stypendialnego oraz mieszkań dla studentów.
5. Redukcja biurokracji
Twórczość naukowa wymaga wolności, dlatego kluczowe jest uproszczenie procedur, ograniczenie liczby sprawozdań i kontroli, ujednolicenie zasad raportowania oraz zwiększenie autonomii badaczy.
Nowy porządek zamiast korekt
Strategia odrzuca kolejne kosmetyczne poprawki na rzecz stworzenia nowego, efektywnego systemu nauki. Jej fundamentem ma być prostota reguł i poszanowanie różnorodności instytucji badawczych. Autorzy postulują stworzenie mechanizmów wspierających współpracę, nie konkurencję, a także wzmocnienie lokalnych ośrodków badawczych dzięki włączeniu samorządów w proces ich finansowania.
Nauka jako fundament nowoczesnego państwa
Jak zaznaczono we wstępie dokumentu, rozwój nauki to nie tylko kwestia innowacyjności i gospodarki – to także kwestia kultury, demokracji i międzynarodowej pozycji Polski. Proponowana strategia stanowi zaproszenie do szerokiej debaty oraz wezwanie do zdecydowanego działania. Jej wdrożenie może uczynić z nauki rzeczywisty fundament silnego i nowoczesnego państwa.