Prezydium PAN powołało Międzynarodowy Instytut Astrofizyki Cząstek oraz przyjęło stanowisko w sprawie Deklaracji Sztokholmskiej

Podczas posiedzenia Prezydium Polskiej Akademii Nauk, które odbyło się 17 lutego 2026 r. w Pałacu Staszica w Warszawie, podjęto decyzje o istotnym znaczeniu dla rozwoju badań naukowych w Polsce, funkcjonowania jednostek PAN oraz środowiska naukowego.

Obradom przewodniczył prof. Marek Konarzewski, prezes PAN.

Międzynarodowy Instytut Astrofizyki Cząstek PAN (Astrocent)

Jednym z ważniejszych punktów posiedzenia było podjęcie uchwały w sprawie utworzenia Międzynarodowego Instytutu Astrofizyki Cząstek Polskiej Akademii Nauk – Astrocent.

Utworzenie Instytutu jest konsekwencją zawartego 5 grudnia 2025 r. porozumienia pomiędzy Polską Akademią Nauk a francuskim Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) oraz uzyskania zgody ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, wydanej 12 lutego 2026 r. na podstawie art. 44 oraz art. 58 ustawy o Polskiej Akademii Nauk.

Działalność Instytutu koncentrować się będzie na badaniach naukowych i pracach badawczo-rozwojowych w dziedzinie nauk fizycznych, w szczególności w obszarze astrofizyki cząstek elementarnych, fal grawitacyjnych, poszukiwań ciemnej materii oraz rozwoju zaawansowanych technik detektorowych. Projekt uzyskał pozytywną opinię Wydziału III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi PAN, który podkreślił jego unikalny charakter w skali kraju oraz zgodność z najnowszymi światowymi trendami badawczymi.

Finansowanie działalności Instytutu w latach 2026–2030 oparte będzie na środkach zewnętrznych, w tym funduszach europejskich (m.in. w ramach konkursu Teaming for Excellence). Instytut rozpocznie działalność z dniem wpisu do rejestru instytutów PAN.

Prezes PAN podkreślił, że jest to pierwszy nowy instytut utworzony w Wydziale III od wielu lat – wydarzenie o charakterze historycznym dla Akademii.

Wybory do Akademii Młodych Uczonych

Prezydium ustaliło termin przeprowadzenia wyborów członków Akademii Młodych Uczonych na dzień 10 grudnia 2026 r., a termin zgłaszania kandydatów – do 18 kwietnia 2026 r.

Jednocześnie wskazano liczbę obsadzanych miejsc – 18, co pozwoli na odtworzenie ustawowego stanu liczebnego AMU, określonego jako jedna dziesiąta liczby członków krajowych PAN.

Statut PAN Oddział w Warszawie

Prezydium przyjęło statut Polskiej Akademii Nauk Oddziału w Warszawie.

Członkami Oddziału – zgodnie z ustawą – stają się członkowie Akademii zamieszkujący lub pracujący na terenie województwa mazowieckiego (obecnie 141 osób). Inni członkowie PAN mogą również zadeklarować udział w pracach Oddziału. Podczas posiedzenia przedstawiono także harmonogram i procedurę pierwszych wyborów władz Oddziału.

Zmiany w komitetach i reorganizacja instytutu

Na wniosek zgłoszony przez prof. Michała Kleibera uzupełniono skład Komitetu Prognoz PAN o prof. Stefana Michała Kwiatkowskiego.

Prezydium podjęło także uchwałę w sprawie reorganizacji Instytutu Biologii Medycznej PAN.

Działalność Komitetu Badań Kosmicznych i Satelitarnych PAN

Prezydium zapoznało się z informacją o działalności Komitetu Badań Kosmicznych i Satelitarnych PAN, który pełni funkcję Komitetu Narodowego COSPAR oraz reprezentuje Polskę w Międzynarodowej Federacji Astronautycznej (IAF).

Członkowie Komitetu uczestniczą w pracach Komitetu ONZ ds. Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej (COPUOS) oraz jego podkomitetów, współpracują z Polską Agencją Kosmiczną i ministerstwami, opiniują projekty ustaw oraz dokumenty strategiczne, w tym dotyczące programów Europejskiej Agencji Kosmicznej.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w 2027 r. Międzynarodowy Kongres Astronautyczny (IAC) odbędzie się w Poznaniu – po ponad 60 latach od poprzedniej edycji w Polsce. W przygotowaniach do tego wydarzenia aktywnie uczestniczą przedstawiciele KBKiS PAN.

Komitet prowadzi intensywną działalność w ramach wyspecjalizowanych sekcji – m.in. w obszarze astrobiologii, fizyki kosmicznej, teledetekcji, prawa kosmicznego oraz systemów wynoszenia. Członkowie Komitetu uczestniczą w pracach międzynarodowych gremiów eksperckich, przygotowują rekomendacje strategiczne oraz angażują się w działalność dydaktyczną i popularyzatorską. W 2025 r. przedstawiciele KBKiS PAN otrzymali liczne wyróżnienia krajowe i międzynarodowe.

Stanowisko w sprawie Deklaracji Sztokholmskiej

Prezydium Polskiej Akademii Nauk przyjęło stanowisko popierające Deklarację Sztokholmską dotyczącą etycznego publikowania prac naukowych.

W stanowisku podkreślono znaczenie rzetelności, przejrzystości i odpowiedzialności w procesie publikacyjnym, zwłaszcza w warunkach rosnącej konkurencji i dynamicznego rozwoju technologii informacyjnych. Prezydium zobowiązało się do promowania zasad Deklaracji w polskim środowisku naukowym.

Sprawy bieżące

W części poświęconej sprawom bieżącym prezes PAN poinformował o przebiegu spotkania w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego dotyczącego projektu ustawy o PAN. Trwają dalsze prace nad scaleniem zgłoszonych uwag.

Omówiono również planowane wzmocnienie rangi Komisji Etyki w Nauce oraz rozszerzenie jej składu do 21 członków, a także doprecyzowanie charakteru wydawanych opinii, tak aby mogły stanowić jednoznaczną podstawę decyzji.