50 lat Instytutu Podstaw Informatyki PAN. Od pionierskich komputerów do sztucznej inteligencji

Od pierwszych maszyn cyfrowych i matematycznych podstaw informatyki po sztuczną inteligencję, kryptografię postkwantową i duże modele językowe – Instytut Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk (IPI PAN) od pół wieku współtworzy rozwój polskiej informatyki. 28 września 2026 r. w Warszawie odbyły się uroczyste obchody 50-lecia Instytutu. Była to okazja do przypomnienia jego historii, uhonorowania wieloletnich pracowników oraz zaprezentowania współczesnych kierunków badań.

W jubileuszu uczestniczyli przedstawiciele władz Polskiej Akademii Nauk, środowiska akademickiego i administracji publicznej, a także byli i obecni pracownicy Instytutu oraz członkowie jego Rady Naukowej.

Wśród gości znaleźli się m.in. prof. Natalia Sobczak, wiceprezes PAN; prof. Tomasz Kapitaniak, dziekan Wydziału IV Nauk Technicznych PAN; prof. Leszek Kaczmarek, prezes Oddziału PAN w Warszawie; prof. Jerzy P. Nowacki, rektor Polsko-Japońskiej Akademii Technik Komputerowych; prof. Mariusz Malinowski, prorektor Politechniki Warszawskiej, oraz dr Michał Doligalski, dyrektor Departamentu Innowacji i Rozwoju w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

W uroczystości wzięli również udział przedstawiciele wydziałów PAN i warszawskich uczelni, dyrektorzy instytutów PAN oraz członkowie Komitetu Informatyki PAN. Obecni byli także prof. Jacek Koronacki, były dyrektor IPI PAN, oraz Bogusław Martyniak, wieloletni zastępca dyrektora ds. ekonomicznych.

Od Centrum Obliczeniowego PAN do Instytutu Podstaw Informatyki

Jubileusz rozpoczął wykład dyrektora IPI PAN, prof. Wojciecha Penczka, zatytułowany „Krótka historia czasu IPI PAN”. Pięć dekad działalności Instytutu przedstawił przez pryzmat ludzi, idei i przełomowych wydarzeń, które kształtowały jego rozwój.

Instytut Podstaw Informatyki PAN powstał w 1976 r. z przekształcenia Centrum Obliczeniowego PAN. Jego początki sięgają czasów, gdy komputery zajmowały całe pomieszczenia, a informatyka dopiero kształtowała się jako samodzielna dyscyplina naukowa.

Centrum Obliczeniowe, mieszczące się wówczas w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, prowadziło obliczenia z wykorzystaniem polskich maszyn, m.in. EMAL-2, oraz sprowadzonego ze Związku Radzieckiego komputera Urał-2. Równolegle rozwijało pionierskie badania nad matematycznymi podstawami informatyki.

Z tym okresem związani byli wybitni naukowcy: prof. Mieczysław Warmus, pierwszy dyrektor Centrum; prof. Zdzisław Pawlak, twórca teorii zbiorów przybliżonych i zastępca dyrektora ds. naukowych w latach 1970–1979, oraz prof. Witold Lipski, który wspólnie ze swoim doktorantem Tomaszem Imielińskim stworzył podstawy teorii niezupełnej informacji w relacyjnych bazach danych.

Historię tę przybliżyły uczestnikom archiwalne fotografie oraz fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej udostępnione przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych i Fabularnych. W kronice z 1962 r. pokazano prof. Mieczysława Warmusa prowadzącego wykład o cybernetyce i budowie maszyn matematycznych dla przedstawicieli kierownictwa partii i rządu, zorganizowany z okazji 10-lecia PAN. Z kolei materiał z 1964 r. przedstawiał Centrum Obliczeniowe PAN i komputer Urał-2, wykonujący 12,5 tys. operacji na sekundę.

Archiwalne materiały można obejrzeć w serwisie 35mm.online:

• Polska Kronika Filmowa 62/21B „PAN” – fragment 0:19–0:42.
• Polska Kronika Filmowa 64/9A „Rachuj kolego” – fragment 2:25–2:41.

Pięć dekad badań i przełomowych osiągnięć

Historia IPI PAN to nie tylko rozwój samej instytucji, ale również ważne przedsięwzięcia, które wpłynęły na kształt informatyki w Polsce i na świecie.

W 1972 r. w Jabłonnie zainicjowano cykl międzynarodowych konferencji MFCS (International Symposium on Mathematical Foundations of Computer Science), który doczekał się 51 edycji. Rok później Centrum Obliczeniowe PAN uzyskało uprawnienia do nadawania stopnia doktora. W 1977 r. powołano czasopismo naukowe „Fundamenta Informaticae”, którego pierwszą redaktor naczelną została prof. Helena Rasiowa. W 1992 r. Instytut zainicjował konferencję Intelligent Information Systems, organizowaną do 2013 r.

W ciągu pięciu dekad z Instytutem związanych było wielu wybitnych badaczy, których osiągnięcia miały istotne znaczenie dla rozwoju informatyki.

Prof. Andrzej J. Blikle jest autorem książki „Automaty i gramatyki” z 1971 r. Wspólnie z prof. Andrzejem Tarleckim przygotował artykuł „Naive Denotational Semantics”, zaprezentowany podczas kongresu IFIP w 1983 r. Prof. Tarlecki, wraz z D. Sannellą, jest również współautorem monografii „Foundations of Algebraic Specification and Formal Software Development” z 2012 r.

Do ważnych postaci w historii Instytutu należą także prof. Antoni Mazurkiewicz, twórca teorii śladów, oraz prof. Piotr Dembiński, który kierował IPI PAN w latach 1995–2007.

Prof. Elżbieta Pleszczyńska wraz ze współpracownikami opracowała modele gradacyjne wykorzystywane w statystycznej analizie danych. Prof. Jacek Koronacki, dyrektor Instytutu w latach 2007–2019, był współtwórcą metody Monte Carlo Feature Selection stosowanej w uczeniu maszynowym oraz inicjatorem badań z zakresu biologii obliczeniowej.

Z kolei prof. Leonard Bolec zapoczątkował w Instytucie badania nad językoznawstwem formalnym i komputerowym. Utworzony przez niego Zespół Komunikacji Człowiek–Komputer został w 1999 r. przekształcony w Zespół Inżynierii Lingwistycznej.

Na rozwój Instytutu wpływały również zmiany organizacyjne i gospodarcze. Przemiany ustrojowe zapoczątkowane w 1989 r. przyniosły ograniczenie finansowania badań, konieczność redukcji zatrudnienia oraz opuszczenia dotychczasowej siedziby w Pałacu Kultury i Nauki.

W latach 90. działalność naukową skoncentrowano wokół dwóch głównych obszarów: teoretycznych podstaw informatyki oraz uczenia maszynowego, sztucznej inteligencji i przetwarzania języka naturalnego.

Kolejnym ważnym etapem było uzyskanie prawa użytkowania wieczystego działki na warszawskiej Woli i budowa nowej siedziby przy ul. Jana Kazimierza 5, zakończona w 2011 r.

Sztuczna inteligencja, kryptografia i badania interdyscyplinarne

Podczas jubileuszu wiele miejsca poświęcono współczesnym kierunkom badań IPI PAN, obejmującym zarówno teoretyczne podstawy informatyki, jak i rozwiązania znajdujące zastosowanie w medycynie, analizie danych, cyberbezpieczeństwie czy technologiach językowych.

Zespoły prof. Mieczysława Kłopotka i prof. Sławomira Wierzchonia prowadzą badania m.in. nad sieciami bayesowskimi, klasyfikacją tekstów, eksploracją danych i analizą skupień.

Prof. Jan Mielniczuk i prof. Szymon Jaroszewicz zajmują się wnioskowaniem i prognozowaniem dla silnie zależnych szeregów czasowych oraz modelowaniem różnicowym w analizie przyczynowości.

Prof. Łukasz Dębowski rozwija matematyczne modele języka naturalnego, teorię informacji i badania nad prawami potęgowymi.

Istotne miejsce w działalności Instytutu zajmują metody formalne. Badania prowadzone m.in. przez prof. Wojciecha Jamrogę i prof. Wojciecha Penczka dotyczą systemów wieloagentowych, systemów probabilistycznych i czasu rzeczywistego, logik strategicznych oraz narzędzi informatycznych implementujących te metody.

Ważnym obszarem jest także kryptografia. Prof. Paweł Morawiecki i prof. Józef Pieprzyk pracują m.in. nad algorytmami szyfrującymi dla sieci o dużej przepustowości, wydajnymi rozwiązaniami łączącymi kompresję z szyfrowaniem oraz ochroną prywatności w dobie kryptografii postkwantowej.

Instytut rozwija również biologię obliczeniową – kierunek zapoczątkowany przez prof. Jacka Koronackiego i prof. Jana Komorowskiego, a obecnie kontynuowany przez dr. Michała J. Dąbrowskiego. Badania obejmują zastosowanie informatyki i sztucznej inteligencji do analizy danych medycznych, genetycznych i molekularnych, w tym badań nad glejakami.

Z kolei w zakładzie kierowanym przez dr. hab. Macieja Ogrodniczuka, prof. IPI PAN, zespoły prof. Adama Przepiórkowskiego i dr. Łukasza Kobylińskiego rozwijają badania językowe – od tworzenia zasobów i narzędzi do przetwarzania języka naturalnego po formalny opis języka i lingwistykę formalną.

Rozwój tych dziedzin wspiera współpraca międzynarodowa z wybitnymi naukowcami związanymi również z zagranicznymi ośrodkami badawczymi, w tym z prof. Martą Kwiatkowską z Wielkiej Brytanii, prof. Stanisławem Matwinem z Kanady oraz prof. Zbigniewem Michalewiczem i prof. Józefem Pieprzykiem z Australii.

Znaczenie IPI PAN dla polskiej nauki i rozwoju technologii

Podczas jubileuszu przedstawiciele środowiska naukowego podkreślali znaczenie dorobku Instytutu oraz jego rolę w rozwoju informatyki i współpracy między różnymi dziedzinami nauki.

Prof. Tomasz Kapitaniak, dziekan Wydziału IV Nauk Technicznych PAN, w imieniu władz Akademii wyraził uznanie dla wkładu naukowców IPI PAN w rozwój informatyki w Polsce i na świecie.

Prof. Jerzy P. Nowacki, rektor Polsko-Japońskiej Akademii Technik Komputerowych, przypomniał o znaczącym udziale pracowników Instytutu w tworzeniu uczelni. W pierwszych latach jej działalności współtworzyli oni programy nauczania oraz prowadzili zajęcia w Polsko-Japońskiej Wyższej Szkole Technik Komputerowych.

O znaczeniu współpracy między informatyką a naukami biologicznymi mówił prof. Leszek Kaczmarek, prezes Oddziału PAN w Warszawie i profesor Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN.

Wspólne badania IPI PAN i Instytutu Nenckiego PAN wykorzystują metody obliczeniowe do analizy dużych zbiorów danych medycznych, pozwalając identyfikować zależności między wariantami genetycznymi a procesami chorobowymi. Przyczyniły się m.in. do postępów w analizie chorób rzadkich, w przypadku których tradycyjne metody statystyczne bywają niewystarczające ze względu na niewielką liczebność dostępnych prób.

Z okazji jubileuszu do Instytutu napłynęły również liczne listy gratulacyjne.

Wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski zwrócił uwagę, że współczesny świat rozwija się dzięki danym, algorytmom i zaawansowanym technologiom cyfrowym. Podkreślił, że działalność IPI PAN wykracza daleko poza środowisko akademickie, przyczyniając się do wzmacniania konkurencyjności gospodarki, bezpieczeństwa państwa i jakości życia obywateli.

Zaznaczył również, że dorobek Instytutu wpisuje się w strategiczne cele państwa w zakresie sztucznej inteligencji, cyberbezpieczeństwa i nowoczesnych usług cyfrowych. Badania nad algorytmami AI, przetwarzaniem języka naturalnego, analizą danych i bezpieczeństwem systemów teleinformatycznych mają szczególne znaczenie dla rozwoju cyfrowej gospodarki i pozycji państw w globalnej rywalizacji technologicznej.

Prof. Krzysztof Zaremba, rektor Politechniki Warszawskiej, podkreślił bliskie związki obu instytucji, których wspólnym celem jest rozwój nauk informatycznych, kształcenie kolejnych pokoleń specjalistów oraz wzmacnianie pozycji polskiej myśli technologicznej.

Prof. Roman Szewczyk, dyrektor Instytutu Badań Systemowych PAN, przypomniał, że pięćdziesiąt lat temu wybór podstaw informatyki jako obszaru badań był odważną i dalekowzroczną decyzją.

Jak zaznaczył w liście gratulacyjnym, IPI PAN konsekwentnie buduje fundamenty polskiej informatyki – od logiki i metod formalnych, przez sztuczną inteligencję i uczenie maszynowe, po lingwistykę komputerową i zasoby języka polskiego. Tematy wykładów jubileuszowych pokazały zarazem, jak blisko mogą być ze sobą związane badania teoretyczne i praktyczne zastosowania, takie jak sterowanie rakietą kosmiczną czy analiza dużych modeli językowych.

Prof. Leonora Bużańska, dyrektor Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. Mirosława Mossakowskiego PAN, zwróciła uwagę na coraz silniejsze związki technologii cyfrowych z medycyną i biologią. Podkreśliła znaczenie wieloletniej współpracy obu instytutów w ramach wspólnej Szkoły Doktorskiej oraz rolę zaawansowanych metod obliczeniowych i analitycznych we współczesnej medycynie doświadczalnej i klinicznej. Wyraziła także nadzieję na dalszy rozwój tej interdyscyplinarnej współpracy.

O wieloletnim partnerstwie nauk humanistycznych i ścisłych przypomniała dr hab. Ewa Golachowska, prof. IS PAN, dyrektor Instytutu Slawistyki PAN. Współpraca obu instytutów trwa nieprzerwanie od lat 80. XX w. i obejmuje badania na styku językoznawstwa, lingwistyki komputerowej i informatyki.

W jej rozwijaniu ważną rolę ze strony Instytutu Slawistyki PAN odgrywa dr hab. Roman Roszko, prof. IS PAN. Wspólne przedsięwzięcia w ramach konsorcjów CLARIN-PL i DARIAH-PL przyczyniły się do rozwoju cyfrowej infrastruktury badawczej w Polsce, a projekty PLLuM i HIVE AI potwierdzają potencjał współpracy w tworzeniu nowoczesnych technologii językowych i rozwiązań sztucznej inteligencji.

O związkach IPI PAN z innymi ośrodkami akademickimi mówił także prof. Andrzej Barczak, były dyrektor Instytutu Informatyki Uniwersytetu w Siedlcach. Przypomniał współpracę przy tworzeniu ośrodka naukowego pod koniec lat 90. XX w., kiedy w nowo powstałym Instytucie zatrudniono kilku dotychczasowych pracowników IPI PAN. Przyczyniło się to do powstania ważnego ośrodka naukowego i dydaktycznego.

Medale dla wieloletnich pracowników Instytutu

Jednym z najważniejszych momentów jubileuszu było wręczenie pamiątkowych medali ustanowionych z okazji 50-lecia IPI PAN.

Wyróżnienia otrzymało ponad 40 byłych i obecnych pracowników, którzy przepracowali w Instytucie co najmniej 25 lat. Medale wręczyła prof. Natalia Sobczak, wiceprezes Polskiej Akademii Nauk.

Gratulując wyróżnionym i całej społeczności IPI PAN, podkreśliła znaczenie pracy zarówno naukowców, jak i pracowników administracyjnych, którzy przez lata współtworzyli rozwój Instytutu. Zwróciła również uwagę na osiągnięcia badawcze i wdrożeniowe – zarówno historyczne, jak i współczesne.

Prof. Sobczak odniosła się m.in. do rosnącego znaczenia dużych modeli językowych (LLM), które znajdują zastosowanie nie tylko w przetwarzaniu języka, lecz także w inżynierii materiałowej. Algorytmy sztucznej inteligencji mogą wspierać poszukiwanie nowych materiałów, np. stopów metali, pomagając identyfikować obiecujące kierunki badań oraz oceniać mocne i słabe strony proponowanych rozwiązań.

Od gier strategicznych do sterowania rakietą kosmiczną

Naukową część obchodów uzupełniły dwa wykłady jubileuszowe, poświęcone badaniom prowadzonym współcześnie w IPI PAN.

Prof. Wojciech Jamroga wygłosił wykład „Specyfikacja i weryfikacja systemów wieloagentowych: od gier strategicznych do sterowania rakietą kosmiczną”, natomiast prof. Adam Przepiórkowski przedstawił wystąpienie „Lingwistyka teoretyczna w erze dużych modeli językowych”.

Prelegenci przypomnieli początki swoich kierunków badawczych w Instytucie, omówili rozwój zespołów naukowych oraz najnowsze osiągnięcia.

Pierwszy z wykładów dotyczył metod specyfikacji i weryfikacji systemów wieloagentowych. Drugi koncentrował się na badaniach językowych – od tworzenia zasobów i narzędzi do przetwarzania języka naturalnego po zagadnienia lingwistyki formalnej.

Oba wystąpienia pokazały, że mimo dynamicznego rozwoju sztucznej inteligencji wiele fundamentalnych problemów pozostaje nierozwiązanych. Badania nad formalnymi właściwościami systemów komputerowych oraz strukturą języka nadal odgrywają ważną rolę w zrozumieniu i dalszym rozwoju technologii AI.

Jubileusz z muzyką i wspomnieniami

Uroczystościom towarzyszył również program artystyczny. W przerwie między wykładami wystąpili Krzysztof Stanienda, pianista i wykładowca Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina w Warszawie, oraz 16-letnia skrzypaczka Waleria Wróblewska, córka jednej z pracownic naukowych IPI PAN.

Waleria Wróblewska jest uczennicą Państwowej Szkoły Muzycznej II stopnia im. Józefa Elsnera w klasie prof. Janusza Wawrowskiego i prof. Judyty Kluzy-Sporniak.

W programie koncertu znalazły się „Legenda” op. 16 Ignacego Jana Paderewskiego w wykonaniu Krzysztofa Staniendy oraz „Fantazja na tematy z opery Carmen” op. 25 Pabla de Sarasate, wykonana przez Walerię Wróblewską na skrzypcach z akompaniamentem pianisty.

Obchody zakończyło spotkanie jubileuszowe, które stało się okazją do rozmów i wspomnień. Prof. Wojciech Penczek podziękował uczestnikom za obecność i wspólne świętowanie, wzniósł toast za pięćdziesiąt lat działalności Instytutu, a następnie zaprosił gości na jubileuszowy tort.

50 lat historii w jubileuszowej publikacji

Z okazji jubileuszu przygotowano także specjalną publikację poświęconą historii Centrum Obliczeniowego PAN i Instytutu Podstaw Informatyki PAN.

Książka przybliża ludzi, idee, wydarzenia i badania, które przez pięć dekad kształtowały działalność Instytutu. Stanowi zarazem zapis rozwoju polskiej informatyki – od pionierskich prac nad maszynami cyfrowymi i matematycznymi podstawami obliczeń po współczesne badania nad sztuczną inteligencją.

Publikacja „50 lat Instytutu Podstaw Informatyki PAN” – pobierz PDF