Od meteorytu sprzed 4,5 miliarda lat po dinozaury z Gobi. PAN chce pokazać skarby polskiej nauki w Muzeum Historii Naturalnej

Fragment meteorytu pamiętającego początki Układu Słonecznego, czaszka dinozaura odkryta przez polskich badaczy na pustyni Gobi czy szczątki sześciometrowego drapieżnika sprzed ponad 200 milionów lat. To tylko niektóre z niezwykłych okazów znajdujących się w zbiorach jednostek Polskiej Akademii Nauk. Mogłyby one stać się częścią przyszłego Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie. Prezes PAN, prof. Marek Konarzewski, powołał właśnie Komitet Honorowy, którego zadaniem jest wspieranie idei utworzenia tej instytucji.

Wspólna inicjatywa nauki, kultury i biznesu

W skład Komitetu Honorowego Budowy Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie weszli przedstawiciele różnych środowisk, w tym naukowcy, muzealnicy, popularyzatorzy nauki, dziennikarze oraz osoby związane z biznesem i mecenatem kultury.

Wśród członków znaleźli się m.in. prof. Jerzy Dzik, paleontolog związany z Instytutem Paleobiologii PAN, prof. Ewa Bartnik, genetyczka, prof. Michał Kleiber, były prezes PAN, Robert Firmhofer, dyrektor Centrum Nauki Kopernik, a także popularyzatorzy nauki Tomasz Rożek i Karolina Głowacka oraz dziennikarz przyrodniczy Adam Wajrak. Do gremium dołączyła również Grażyna Kulczyk.

Komitet ma charakter reprezentacyjny i opiniodawczy. Jego zadaniem będzie promowanie idei muzeum, wspieranie upowszechniania projektu oraz formułowanie opinii i rekomendacji dotyczących jego realizacji.

Zaangażowanie przedstawicieli różnych środowisk ma pomóc w budowaniu poparcia dla przedsięwzięcia, którego znaczenie wykracza poza działalność naukową. Muzeum Historii Naturalnej ma być miejscem spotkania nauki ze społeczeństwem – przestrzenią, w której odkrycia badaczy i wyjątkowe kolekcje przyrodnicze staną się dostępne dla szerokiej publiczności.

– Polska jest jednym z nielicznych dużych państw europejskich, które nie posiadają narodowego Muzeum Historii Naturalnej. Chcemy to zmienić. Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie będzie miejscem, które połączy naukę, edukację i kulturę, a jednocześnie stanie się wizytówką polskich osiągnięć badawczych oraz przestrzenią inspirującą kolejne pokolenia do odkrywania świata przyrody. Powołanie Komitetu Honorowego to ważny sygnał, że idea ta znajduje wsparcie wybitnych przedstawicieli wielu środowisk życia publicznego – podkreśla prof. Marek Konarzewski, prezes Polskiej Akademii Nauk.

Skład Komitetu Honorowego Budowy Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie:

• prof. Jarosław Stolarski – Instytut Paleobiologii PAN, Pełnomocnik Prezesa PAN ds. utworzenia Muzeum Historii Naturalnej
• prof. Ewa Bartnik – członek Komitetu Bioetyki przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk
• prof. Szczepan Biliński – sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności
• dr Łukasz Bożycki – dziennikarz i popularyzator nauki; Telewizja Polska S.A., Polskie Radio RDC
• Bogusław Chrabota – redaktor naczelny magazynów „Nauka” i „Historia”, doradca zarządu Gremi Media, publicysta „Rzeczpospolitej”
• prof. Jerzy Dzik – członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk; Uniwersytet Warszawski; Instytut Paleobiologii PAN
• prof. Magdalena Fikus – honorowa przewodnicząca Rady Upowszechniania Nauki Polskiej Akademii Nauk
• Robert Firmhofer – dyrektor naczelny Centrum Nauki Kopernik
• Karolina Głowacka – sekretarz naukowy Komitetu Etyki w Nauce PAN
• prof. Michał Kleiber – przewodniczący Komitetu Prognoz przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk
• Robert Kostro – dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych
• Robert Kotowski – przewodniczący Polskiego Komitetu Narodowego ICOM – Międzynarodowej Rady Muzeów
• prof. Jan Kozłowski – członek korespondent Polskiej Akademii Nauk; Instytut Nauk o Środowisku, Wydział Biologii Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Grażyna Kulczyk – prezes i fundatorka Muzeum w Susch
• prof. Krzysztof W. Nowak – członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk; dziekan Wydziału II Nauk Biologicznych i Rolniczych PAN; Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
• prof. Małgorzata Omilanowska – dyrektor Muzeum Zamku Królewskiego w Warszawie
• prof. Jan Ostrowski – prezes Polskiej Akademii Umiejętności
• dr Tomasz Rożek – prezes Fundacji Nauka. To Lubię
• prof. Katarzyna Turnau – członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk; profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego
• prof. Alfred Uchman – członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk; Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
• Adam Wajrak – redaktor „Gazety Wyborczej”
• prof. January Weiner – członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk; profesor emerytowany Uniwersytetu Jagiellońskiego
• prof. Mark Williams – profesor School of Chemical, Earth and Environmental Sciences, University of Leicester; współprzewodniczący Grupy Roboczej ds. Antropocenu (The Anthropocene Working Group)
• dr Scott L. Wing – geolog i paleobotanik, pracownik naukowy oraz kustosz kolekcji roślin kopalnych w Zakładzie Paleobiologii Narodowego Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian Institution w Waszyngtonie (USA)
• prof. Jan Zalasiewicz – współprzewodniczący Grupy Roboczej ds. Antropocenu (The Anthropocene Working Group), profesor emerytowany University of Leicester.

Muzeum, którego w Polsce wciąż brakuje

W marcu 1935 roku mieszkańcy okolic Łowicza byli świadkami niezwykłego zjawiska. Na ziemię spadły fragmenty meteorytu, którego przelotowi przez atmosferę towarzyszył potężny huk słyszany aż w Warszawie. Dziś jeden z tych fragmentów, ważący ponad półtora kilograma, znajduje się w zbiorach PAN Muzeum Ziemi. Materiał, z którego powstał, ma około 4,5 miliarda lat – pamięta więc początki formowania się Układu Słonecznego.

W kolekcjach Instytutu Paleobiologii PAN znajduje się m.in. jedna z najlepiej zachowanych kompletnych czaszek pachycefalozaura na świecie. Odkryli ją uczestnicy polsko-mongolskiej ekspedycji paleontologicznej na pustyni Gobi w 1970 roku. Należała do dinozaura Prenocephale prenes, który żył około 70–75 milionów lat temu i wyróżniał się charakterystycznie pogrubionym sklepieniem czaszki.

Z kolei w Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN można zobaczyć rekonstrukcję szkieletu Smoka wawelskiego – jednego z największych drapieżników późnego triasu w Europie Środkowej. Gad ten, którego szczątki odkryto w Lisowicach na Śląsku, osiągał nawet sześć metrów długości. Choć przypominał wielkie drapieżne dinozaury, sam dinozaurem nie był.

Takie okazy pozwalają opowiedzieć historię naszej planety – od narodzin Układu Słonecznego, przez ewolucję życia, po wielkie przemiany środowiska naturalnego. Stanowią też świadectwo osiągnięć polskich badaczy, których odkrycia przyczyniły się do rozwoju światowej nauki. A to tylko jedne z wielu wyjątkowych okazów przechowywanych w jednostkach Polskiej Akademii Nauk.

Mimo bogatych tradycji badań przyrodniczych i wyjątkowych kolekcji naukowych Polska nadal nie ma dużego narodowego muzeum historii naturalnej, które prezentowałoby ten dorobek w jednej, nowoczesnej instytucji.

Polska Akademia Nauk od kilku lat prowadzi działania na rzecz utworzenia takiego muzeum w Warszawie. Planowana placówka miałaby łączyć funkcje naukowe, wystawiennicze i edukacyjne. Jej zadaniem byłoby nie tylko udostępnianie zbiorów, lecz także pokazywanie, jak badania nad historią Ziemi i życia pomagają zrozumieć współczesny świat.

Od ponad stu lat na drodze do muzeum

Idea utworzenia narodowego muzeum historii naturalnej w Polsce ma długą historię. Już w 1919 roku formalnie powołano instytucję o takim charakterze, jednak nie udało się doprowadzić do jej faktycznego powstania.

W listopadzie 2025 roku Prezydium PAN przyjęło uchwałę dotyczącą opracowania koncepcji i podjęcia działań zmierzających do utworzenia muzeum. Pełnomocnikiem Prezesa PAN do spraw tego przedsięwzięcia został prof. Jarosław Stolarski z Instytutu Paleobiologii PAN.

Przygotowania obejmują również rozwijanie współpracy między jednostkami Akademii. We wrześniu 2026 roku PAN Muzeum Ziemi i Instytut Paleobiologii PAN podpisały porozumienie dotyczące wspólnych działań wystawienniczych, edukacyjnych i popularyzatorskich.

Kolejnym planowanym krokiem jest podpisanie 20 października w PAN Muzeum Ziemi porozumienia o utworzeniu konsorcjum instytutów zaangażowanych w projekt Muzeum Historii Naturalnej.

Więcej informacji o projekcie i prezentowanych okazach: https://mhn.pan.pl/pl/